ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ “ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ” ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ:

ਇੱਕ ਰੱਬ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਮਾਨ,

ਨਾ ਸੱਤ ਨਾ ਤੇਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਨੇ ਆਸਮਾਨ।

ਜ਼ੀਰੋ ਪਾਖੰਡ, ਨਾਂ ਜੋਗੀ ਜੁਗਤੀ,

ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿੰਦੇ ਜੀਅ ਮੁਕਤੀ।

ਨਾ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਰਕ ਦੀ ਗੱਲ,

ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਚਲਾਵੋ ਹੱਲ।

ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਨਾ ਹੀ ਜਾਪ ਤਾਪ,

ਨਾ ਧਾਗੇ, ਤਵੀਤ ਨਾ ਨਗਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਸ਼ਾਪ।

ਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਨਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ,

ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੂਜਾ।

ਕਿਸੇ ਨਕਲੀ ਸੰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਂਦੇ,

ਗੁਰੂ ਘਰ ਬੈਠੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਜਸ ਗਾਂਦੇ।

ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਦਾ ਕਰੋ ਅਗਾਜ਼,

ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਕਰਦੀ “ਅਜ਼ਾਦ”।

- ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ

ਵਿਆਖਿਆ:- ਇੱਕ ਰੱਬ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਮਾਨ, ਨਾ ਸੱਤ ਨਾ ਤੇਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਨੇ ਆਸਮਾਨ। ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ “ਇੱਕ ਰੱਬ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੱਬ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਸੱਤ ਜਾਂ ਤੇਰਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਿੱਖੀ ਲੱਖਾਂ (ਬੇਅੰਤ) ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਜ਼ੀਰੋ ਪਾਖੰਡ, ਨਾਂ ਜੋਗੀ ਜੁਗਤੀ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਿੰਦੇ ਜੀਅ ਮੁਕਤੀ। ਸਿੱਖੀ ਪਾਖੰਡਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੁਗਤੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚੇ ਕਰਤਬ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਰਕ ਦੀ ਗੱਲ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਚਲਾਵੋ ਹੱਲ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚੇ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਨਾ ਹੀ ਜਾਪ ਤਾਪ, ਨਾ ਧਾਗੇ, ਤਵੀਤ ਨਾ ਨਗਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਸ਼ਾਪ। ਸਿੱਖੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਜਾਪ-ਤਾਪ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਧਾਗੇ, ਤਵੀਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂ-ਟੋਣੇ ਦੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਨਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੂਜਾ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਰਗੇ ਪਾਖੰਡਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇੱਕਮਾਤ੍ਰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਕਲੀ ਸੰਤ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਂਦੇ, ਗੁਰੂ ਘਰ ਬੈਠੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਜਸ ਗਾਂਦੇ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ) ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਦਾ ਕਰੋ ਅਗਾਜ਼, ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੀ ਕਰਦੀ “ਅਜ਼ਾਦ”। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਪਾਠ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਠ) ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਸਾਰ: ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧੇ ਸਾਧੇ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਖੰਡਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਜਤਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ।