ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ Golden Temple ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਪੰਜਵੇਂ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਜੇ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ, ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।

ਅਸਥਾਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਮਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1570 ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 1577 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੋਏ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਤੋਂ 1 ਮਾਘ, 1645 ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ, ਯਾਨੀ ਦਸੰਬਰ 1588 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖਵਾਈ। ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ।

ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਸਥਾਨ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਜਾਤ, ਵਰਗ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 1, 1661 ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ, ਯਾਨੀ ਅਗਸਤ/ਸਤੰਬਰ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਅਠ ਸਠ ਤੀਰਥ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 67 ਫੁੱਟ ਵਰਗਾਕਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਖੁਦ 40.5 ਫੁੱਟ ਵਰਗਾਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ।

ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜੀ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਓੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਫਰੇਮ ਲਗਭਗ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ 6 ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੁਲ 202 ਫੁੱਟ ਲੰਮਾ ਅਤੇ 21 ਫੁੱਟ ਚੌੜਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪੁਲ 13 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ’ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਹੈ। ਪੁਲ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣੀਆਂ ਕਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਛੱਤ 26 ਫੁੱਟ 9 ਇੰਚ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ 4 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮੁੰਡੇਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਕੋਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਮਮਟੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੀਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵਰਗਾਕਾਰ ਕਮਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਗੁੰਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਅਤੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਲਟਾ ਕਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਛੱਤਰੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਮੇਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਮਲੇ, ਬੇਅਦਬੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।

1737 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1740 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਵਲ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਮਹਿਫ਼ਲਾਂ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਗਏ, ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਨੇਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤਾਲਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

1746 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੂਨ 1746 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 3,000 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1748 ਵਿੱਚ ਸਲਾਬਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਰਿਆਦਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1748 ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਗਈ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ

1757 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਅਦਬੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ‘ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ’ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਗੋਹਲਵੜ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੂਨੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1762 ਨੂੰ ਕੁੱਪ ਹਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਵੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਦਸੰਬਰ 1764 ਵਿੱਚ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 30 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

1767 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ Operation Blue Star ਤਹਿਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਇੱਥੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੌ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਤੱਕ

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਬੁੰਗੇ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਇਕੱਠ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ‘ਸਰਬਰਾਹ’ ਯਾਨੀ ਮੈਨੇਜਰ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਈਸਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਬਣਾਈ। ਪੁਜਾਰੀ, ਮਹੰਤ, ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੈਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਚੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ, 1925 ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਹ ਪੜਾਅ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਲਗ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।