ਧਾਰਮਿਕ ਪਖੰਡ ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਰਿਕੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਪਖੰਡ ਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਮਤਿ ‘ਚ ਫਸਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਆਮ ਪਰਜਾ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਮਰਾਹ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਹ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ: ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਲਚਲਾਂ ਲਿਆਈਆਂ:
1. ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ – ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ‘ਚ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਢੰਗ-ਟੰਗ ‘ਚ।
2. ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵੰਡ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ – “ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਇਕਵਾਲੀਤਾ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।
3. ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ – ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ, ਸੰਤ ਸਮਾਜ, ਤੇ ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਸੁਗਮ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖੀ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਮੁਗਲ ਤਾਕਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੋਚ, ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ‘ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤੇ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸਲ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

1873 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸਾਈ ਮਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਜਾਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਤਕ

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੜ ਉਤਥਾਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਲਹਿਰ ਅੱਗੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਗਈ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ:
• ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ
• ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣਾ
• ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚਲਾਉਣੀ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣੇ

ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਥਾਪਣਾ
ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ?

ਅੱਜ, ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਗਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਅਸਲ ਸੋਚ ਅਸੀਂ ਵਿਸਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
• ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ।
• ਧਾਰਮਿਕ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਫੈਲ ਰਹੇ ਹਨ।
• ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰੰਗ ‘ਚ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
• ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਨਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਹੱਲ: ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
• ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ।
• ਧਾਰਮਿਕ ਅਣਜਾਣਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਕ ਸੇਵਾ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ।

• ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ।

ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਪੰਨਵਾਂ