ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ “ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ” ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ – ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ
03 Mar, 2026 02:42 AMਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ,
ਖੂਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ,
ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ,
ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ,
ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਬੰਦ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ,
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਣ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਵਿਤਾ “ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ” ਵੀ ਇਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਰਚੀ-ਬਸੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ
ਕਵੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਤੂੰ” ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੂਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਖੂਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ
ਖੂਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲ। ਕਵੀ ਇੱਥੇ “ਤੂੰ” ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਹਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਹ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ
ਦਿਨ ਸਚੇਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਰਾਤ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ। ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਗਦਿਆਂ ਵੀ ਅਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਵੀ ਉਹੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ।
ਇਹ ਅਟੱਲ ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਲਗਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪਲ ਉਸ ਹਸਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ।
ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ
ਹਕੀਕਤ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖਿਆਲ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ “ਤੂੰ” ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸੋਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਬੰਦ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ
ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਨੀਆ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕਵੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਤੂੰ” ਵਿੱਚ ਰਚੀ-ਬਸੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੀ ਭਾਵਨਾ
“ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ” ਕਵਿਤਾ ਏਕਾਗ੍ਰ ਪ੍ਰੇਮ, ਅਟੱਲ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਇੱਥੇ “ਤੂੰ” ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ —
- ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ,
- ਰੱਬ,
- ਜਾਂ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਸੱਚਾਈ।
ਕਵੀ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਦਵੈਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Posted By: Gurjeet Singh
