“ਬਾਬਾ ਅਬ ਨ ਬਸਉ ਇਹ ਗਾਉ”: ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ, ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਆਚਰਨ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼
- ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ
- (Asia/Kolkata)
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ “ਬਾਬਾ ਅਬ ਨ ਬਸਉ ਇਹ ਗਾਉ” ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤੁਕ “ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ” ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਅਰਥ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ‘ਰਹਾਉ’ ਵਾਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ
ਦੇਹੀ ਗਾਵਾ ਜੀਉ ਧਰ ਮਹਤਉ ਬਸਹਿ ਪੰਚ ਕਿਰਸਾਨਾ ॥
ਨੈਨੂ ਨਕਟੂ ਸ੍ਰਵਨੂ ਰਸਪਤਿ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਹਿਆ ਨ ਮਾਨਾ ॥੧॥
ਬਾਬਾ ਅਬ ਨ ਬਸਉ ਇਹ ਗਾਉ ॥
ਘਰੀ ਘਰੀ ਕਾ ਲੇਖਾ ਮਾਗੈ ਕਾਇਥੁ ਚੇਤੂ ਨਾਉ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਧਰਮ ਰਾਇ ਜਬ ਲੇਖਾ ਮਾਗੈ ਬਾਕੀ ਨਿਕਸੀ ਭਾਰੀ ॥
ਪੰਚ ਕ੍ਰਿਸਾਨਵਾ ਭਾਗਿ ਗਏ ਲੈ ਬਾਧਿਓ ਜੀਉ ਦਰਬਾਰੀ ॥੨॥
ਕਹੈ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਸੰਤਹੁ ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ ॥
ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ ਬਹੁਰਿ ਨ ਭਉਜਲਿ ਫੇਰਾ ॥੩॥੭॥
ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 1104
ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਿਸਾਨ
ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਿਸਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ:
- ਅੱਖਾਂ
- ਨੱਕ
- ਕੰਨ
- ਜੀਭ
- ਕਾਮ-ਇੰਦ੍ਰੀ
ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਮੱਤ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਮੰਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵੱਲ, ਕੰਨ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਨ ਵੱਲ, ਜੀਭ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:
ਇਸੁ ਦੇਹੀ ਅੰਦਰਿ ਪੰਚ ਚੋਰ ਵਸਹਿ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਲੋਭੁ ਮੋਹੁ ਅਹੰਕਾਰਾ ॥
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 600
ਇੱਥੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਚੋਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
“ਬਾਬਾ ਅਬ ਨ ਬਸਉ ਇਹ ਗਾਉ” ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
ਬਾਬਾ ਅਬ ਨ ਬਸਉ ਇਹ ਗਾਉ ॥
ਘਰੀ ਘਰੀ ਕਾ ਲੇਖਾ ਮਾਗੈ ਕਾਇਥੁ ਚੇਤੂ ਨਾਉ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
‘ਗਾਉ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਉਸ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ “ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਾਂਗਾ” ਦਾ ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮਨੋ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਭਲੀ ਸਰੀ ਮੁਈ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰੀ ॥
ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਜੀਵਉ ਮੇਰੀ ਅਬ ਕੀ ਧਰੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 483
ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਮੱਤ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਬਿਰਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਕਿਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹੈ?
ਧਰਮ ਰਾਇ ਜਬ ਲੇਖਾ ਮਾਗੈ ਬਾਕੀ ਨਿਕਸੀ ਭਾਰੀ ॥
ਪੰਚ ਕ੍ਰਿਸਾਨਵਾ ਭਾਗਿ ਗਏ ਲੈ ਬਾਧਿਓ ਜੀਉ ਦਰਬਾਰੀ ॥੨॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਦਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:
ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ ॥
ਜੋ ਮੈ ਕੀਆ ਸੋ ਮੈ ਪਾਇਆ ਦੋਸੁ ਨ ਦੀਜੈ ਅਵਰ ਜਨਾ ॥
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 433
ਭਾਵ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
“ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ
ਕਹੈ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਸੰਤਹੁ ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ ॥
‘ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰੇ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਠੀਕ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਸੁਧਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਅਰਥ ਹੈ:
- ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖਣਾ।
- ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ, ਚੁਗਲੀ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾ ਸੁਣਨਾ।
- ਜੀਭ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲਣੇ।
- ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣਾ।
- ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸੁਧਾਰਨੇ।
- ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ:
ਆਪਣ ਹਥੀ ਆਪਣਾ ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਜੁ ਸਵਾਰੀਐ ॥
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਅੰਗ 474
ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਹੀ ਸੰਵਾਰਨਾ ਹੈ।
“ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ” ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ
ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ ਬਹੁਰਿ ਨ ਭਉਜਲਿ ਫੇਰਾ ॥
ਇਸ ਤੁਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ “ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ” ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ, ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਅਰਦਾਸ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਨ, ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਸਮਝਣ ਲਈ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇ ਕੇਵਲ ਆਖ਼ਰੀ ਤੁਕ “ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ” ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੁਕ ਦੇ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਖੇਤ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਬੇੜਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਸੰਖੇਪ ਸੰਦੇਸ਼:
“ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ”—ਜੀਵਨ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਨਿਬੇੜੋ।
