ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ: ਧਰਮ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਅਮਰ ਕਹਾਣੀ

ਸਰਹਿੰਦ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇੱਥੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇੱਟਾਂ, ਠੀਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਰੀਆ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਪਰਾਸ਼ਰ ਸੰਹਿਤਾ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਮਿਹਰੀ ਦੀ ‘ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਮਿਹਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਤੁਦਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਰਿੰਧ ਨਾਂ ਦੀ ਆਰੀਆ ਜਾਤੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿਰ੍ਹੰਦ ਜਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਪਿਆ।

ਸ਼ਤੁਦਰ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਬਾਲਾ, ਰਾਜਪੁਰਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਸਾਲਬਾਹਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰ ਰਾਉ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਅਲ-ਬਿਰੂਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ।

1011 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ। 1193 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1210 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕ ਨਾਸਿਰੁਦੀਨ ਕਬਚਾ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਲਤੁਤਮਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।

1360 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨਹਿਰ (ਹੰਸਲੀ) ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ।

ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਰਹਿੰਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ 32 ਪਰਗਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਆਮਦਨ 52 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ 360 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਸਜਿਦਾਂ, ਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
 

ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ (1704 ਈਸਵੀ)
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੋੜ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ 1704 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਲਗਭਗ 140 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਡਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਠਿਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹਿ” ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ:

“ਹਮਰੇ ਬੰਸ ਰੀਤ ਇਮ ਆਈ, ਸੀਸ ਦੇਤ ਪਰ ਧਰਮ ਨ ਜਾਈ।”

ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਊਂਦੇ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਵੱਡਾ ਜੋਖਮ ਉਠਾਇਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਉਸ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰੁਖ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਜਾਣ।

ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਖਰੀਦ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਧਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਤਹਿ (12 ਮਈ 1710)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ 12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਚੱਪੜ-ਚਿੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਹਿ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 6000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

1764 ਦੀ ਫਤਹਿ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਦੌਰ

14 ਜਨਵਰੀ 1764 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮਨਹੂਸ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਅਖੀਰਕਾਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 2 ਅਗਸਤ 1764 ਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ।

ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। 1813 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।